کتاب‌های مصور چاپ سنگي در ایران

نخستين كتاب مصور چاپ سنگي براساس تحقيقات سعيد نفيسي، "ليلي و مجنون" مكتبي شيرازي بود كه در 1259 هجري قمري (1843 م) به خط بهرام بن اسماعيلي اردبيلي چاپ شد و داراي چهار تصوير بود.
تا نيمه قرن 14 هجري قمري (20 م) ‌تعداد پرشماري از اين كتاب‌هاي مصور عرضه گشت؛‌ چنانكه روي هم رفته مي توان از بيش از صد اثر متنوع در صدها چاپ گوناگون سخن راند.
در ضمن كتاب هاي چاپ سنگي بسيار ارزان‌بهاتر و دست‌يافتني تر از نسخ خطي گرانبهايي بودند كه قبلاً تهيه مي شد. اين واقعيت باعث گرديد تا از تصويربرداري چاپ سنگي هم نوعي هنر عامه پسند،‌ پديد آيد. اين هنر همچون كاشي كاري ها يا گچ بري ها كه در معرض ديد همگان بود، در آشنا ساختن توده مردم با الگوهاي شمايل سازي و عنوان مضاميني تثبيت گشته،‌ در ادب فارسي سهم مؤثر داشت.
گونه هاي مصور كتاب هاي چاپ سنگي در ايران دوران قاجار عبارتند از: كتاب هاي مصور ادبي،‌ كتاب هاي مصور مذهبي،‌ كتاب هاي عاميانه مصور،‌ كتاب هاي علمي و تاريخي مصور،‌ كتاب هاي مصور كودكان و نوجوانان،‌ ترجمه كتاب هاي فرنگي.

 كتابهاي ادبي
تعداد بسياري از كتاب هاي مصور منتشر شده مربوط به ادبيات كلاسيك فارسي است. اين دسته از آثار يا خود به سبك كلاسيك نگاشته شده و يا اگر از جمله ادبيات معاصر است در پرداخت آن از سبك كلاسيك پيروي شده است.پرطرفدارترين نويسنده كلاسيك فارسي زبان، سعدي بود كه مجموعه آثار او كليات در فاصله ميان سال هاي 1268 هجري قمري (1851 م) تا 1310 هجري قمري (1892 م) حداقل پانزده بار به صورت چاپ سنگي مصور انتشار يافت. پس از كليات سعدي، شاهنامه فردوسي شايد مهم ترين كتاب در حوزه چاپ سنگي هاي مصور است كه حدود 10 چاپ مصور مختلف آن شده است. و بعد از اين دو، پرطرفدارترين كتاب مصور خمسه نظامي به شمار مي آمد كه 9 چاپ مصور ايراني از آن بين سال هاي 1264 هجري قمري (1847 م) تا 1352 هجري قمري (1933 م) وجود دارد. ساير آثار كلاسيك ادبيات فارسي از جمله مجموعه مثل ها و داستان هاي مربوط به آنها نوشته محمدعلي حبله رودي به نام جامع التمثيل كه مورد ستايش فراوان قرار گرفته است. اين كتاب رتبه بيشترين دفعات چاپ فارسي را با حداقل يازده چاپ مصور، ميان سالهاي 1269 هجري قمري (1852 م) تا 1321 هجري قمري به خود اختصاص داده است. انوار سهيلي حسين بن واعظ كاشفي، با حداقل هفت چاپ مصور، بين سالهاي 1261 هجري قمري (1845 م) و 1298 هجري قمري (1880 م) به دفعات منتشر شده اند.
ديوان حافظ در ميان كتاب هاي تصويري ويژگي خاصي نداشت و به علاوه چاپ مصور آن در سال 1269 هجري قمري (1852 م) با تصاوير فراوانش، تنها يك بار تجديد چاپ شد، 1284 هجري قمري (1867 م). ساير آثاري كه كمتر به نشر آنها پرداخته اند، در طبقه بندي ادبيات داستاني و افسانه اي قرار مي گيرد، از جمله كليله و دمنه و آخرين نسخه پذيرفته شده آن در قرن 19 تحت عنوان اخلاق اساسي، ادبيات نظمي كلاسيك فرهاد و شيرين بافقي و وصال شيرازي، ليلي و مجنون مكتبي، منتخبات مثنوي جلال الدين رومي با عنوان مثنوي اطفال، نان و حلواي شيخ بهايي، رند و زاهد فضولي و بالاخره نسخه اي از يوسف و زليخا كه عموماً به فردوسي نسبت داده مي شد و نثر حسين واعظ كاشفي با عنوان اخلاق محسني و ساير ادبيات اخلاقي يا طنز جمع آوري شده توسط نويسندگان معاصر كه برخي براساس موضوعات سنتي شرح و بسط شده بودند، عبارتند از: جواهرالعقول مجلسي، چهارفصل ميكده، طاقديس نراقي، پريشان نامه  قاآني يا گلستان ارم و رياض المحبين رضاقلي خان.

 كتاب هاي مذهبي
در كتاب هاي مذهبي، گونه اي با عنوان "روضه خواني" بيش از همه شهرت دارد. معروف ترين كتاب اين گروه روضةالشهداي حسين بن واعظ كاشفي است كه كاملاً با نمايش درام "تعزيه" وابسته است و حول محور تجربه غم انگيز شيعيان، شهادت امام حسين و يارانش در كربلا برپامي شود و به خصوص در دوره قاجار هواخواهان بسيار داشت.اين كتاب ظاهراً هيچ گاه به شكلي مصور چاپ نشده است. اما تدوين معاصر «اين» گونه تحت عنوان "مرثيه" يا مقتل تجسم صحنه نبرد، طرفداران بسيار داشت. آثار مذهبي مصور از جمله حمله حيدري ملابمان علي (اولين چاپ مصور سال 1264هجري قمري/1847م) اسرارالشهدا" ي سرباز بروجردي (اولين چاپ مصور سال 1268هجري قمري/1851م)و مهم تر از همه طوفان البكاء جوهري است كه چاپ هاي بسياري از آن منتشر شد. ساير آثاري كه خوانندگان زيادي به خود جذب مي كردعبارت بودند از: انوار الشهاده وكتاب فارغ گيلاني، گنجينه اسرار، حبيب الوصاف،جودي، خاورنامه، مجالس المتقين، ماتمكده، مختارنامه، تحفةالمجالس، تحفةالذاكرين، وسيلةالنجات. برخي آثار كم و بيش به وضوح به صحنه هاي نبرد پرداخته (جنگ نامه امام حسن، جنگ نامه محمد حنفيه، مصيب نامه) و برخي ديگربا مشخصات تاريخ انبيا، براساس شخصيت مقدس حضرت محمد (معراج نامه) و يا اعضاي خانواده او "اهل البيت" (افتخارنامه حيدري، جامع المعجزات، حديث حضرت امير، حسنين، معجزات نامه حضرت سيدالشهدا) نگاشته شده است.
گروه كوچك از روايات مذهبي به گونه پرهواخواه داستان هاي قرآن تعلق دارد. اين گونه كتاب ها شامل كتاب فارسي قديم (كلاسيك) قصص الانبياء، جواهري (Joveiri) و نسخه هاي داستان هايي با يك شخصيت (خضر، حضرت امير، موسي،‌ سليمان)‌ مي شد. چاپ معاصر اخبارنامه كه در نسخه مقفع (قافيه دار) اين دسته از آثار به شمار مي آيد با خلقت جهان و سرنگوني ابليس آغاز مي شود و با روزداوري (روز قيامت) به پايان مي رسد. يوسفيه نائيني يكي از آثار قابل توجهي است كه نسخه اسلامي حكايت انجيلي يوسف و صحنه شهداي كربلا را به يكديگر مربوط مي سازد تحفةالذاكرين محمدبن علي محمد چلبي كرمانشاهاني معروف به بيدل، از نظر تصوير يكي از غني ترين كتاب هاي اين قالب ادبي است و جمعاً 120 تصوير به قلم استاد بهرام كرمانشاهاني دارد.

 كتابهاي عاميانه مصورسومين گروه كتاب هاي مصور چاپ سنگي انواع مختلفي از روايات تصويري و تخيلي را شامل مي شود، مهمترين تاليفات اين گروه يكي كتاب عجايب المخلوقات  است كه از شاهكارهاي اين دسته محسوب مي شد و به قلم علي قلي خويي مصور شده است و ديگر ترجمه فارسي هزار و يكشب با حداقل هفت چاپ مصور بين سال هاي 1272 هجري قمري (1855م) و 1320 هجري قمري (1902 م) ‌و نيز اسكندرنامه كه اولين چاپ آن در سال 4-1273 هجري قمري (7-1856 م) بوده و همين طور كتاب رموز حمزه (اولين چاپ 6-1274 هجري قمري 79-1857 م) مي باشد كه با بيش از 1000 صفحه مفصل ترين كتاب مصور زمان قاجار شمرده    مي شود. تعداد بسياري از نسخه هاي مصور چاپ از روايات تخيلي حكايت مي كند كه ازداستان هاي پرماجرا و شاعرانه كم مايه تري برخوردار است، اما اين گونه از تصاوير نيز طرفداران فراوان داشته است. از جمله اميرارسلان، بديع الملك، بهرام و گلندام، دله مختار، فلك ناز، فرخ شاه، حيدربگ، هرمزوگل، حسين كرد، خاور و باختر، خسرو ديوزاد، نساج و نجار،‌ناز و نياز، نوش آفرين، قهرمان قاتل، رستم نامه، سليم جواهري، شيرويه، زرير خضرايي، زيبا  و رعنا. بسياري از اين كتاب ها حتي در قرن بيستم پرهواخواه ماند. تعداد كمي مجموعه داستان (بختيارنامه، چهاردرويش، چهل طوطي)‌نيز به اين تگونه از تصاوير تعلق دارد. حكايات طنزآميز و مجموعه هاي مرتبط با آنها (دزد و قاضي بغداد، لطائف و ظرائف، ملانصرالدين) نيز در همين فهرست جاي مي گيرد. از ديگر متعلقات اين گونه از تصاوير مي توان به تعدادي حكايات عاميانه به زبان شعر خاله سوسكه، خاله قورباغه، شنگول و منگول ‌اشاره كرد. نكته مشترك در كتاب هاي اين دسته آن است كه تصاويرشان اغلب از طبيعتي خيالي برخوردار است.  اين  نقاشي ها افزون براين كه تركيبي از ويژگي هاي دو دسته نقاشي افسانه اي و مذهبي را دارا مي باشند از نظر مردم شناختي نيز ويژگي هاي فرهنگي آن دوره را به تصوير مي كشند.

 كتاب هاي تاريخي و علمي
در اين كتاب هاي مصور چاپ سنگي، تصاوير گاه عموماً و گاه خصوصاً به نمايش واقعيات وفاداري نشان داده است. براي مثال مي توان از تصاوير تاريخي نامه خسروان از جلال الدين ميرزاپسرفتحعلي شاه يا آثار عجم از فرصت شيرازي نام برد. همين طور از كتاب هاي پزشكي مانند انوار ناصريه، جواهرالتشريح يا ضياءالعيون. كتاب هاي علم نجوم مثل فلك السعاده از اعتضادالسلطنه كتاب هايي در زمينه اصول مثل تحفةالملوك كاشفي، كتاب هاي نظامي مانند  قانون نظام هستند كه به صورت مصور به چاپ سنگي در آمده است.

 ترجمه ادبيات داستاني فرنگي در دوره وليعهدي عباس ميرزا، ترجمه آثار اروپايي فراگير شد. گاه نيز آثاري از زبان هاي تركي و عربي ترجمه مي شدند. سپس در دوره ناصري، اميركبير به رشد وفراگيري ترجمه ياري بسيار رساند پس از اميركبير با پايه گذاري دارالترجمه دولتي و تلاش هاي اعتمادالسلطنه كه سرپرستي آن را بر عهده داشت، ترجمه وارد دوراني نو شد. ناصرالدين شاه پيش از سفر به اروپا به دارالترجمه همايوني دستور داد كه تا بازگشت او، شماري كتاب ترجمه كنند. مخالفان سياسي و مترجمان مستقل نيز به پسند خويش آثاري را به فارسي بر مي گرداندند. آثار ترجمه شده در اين دوران را مي توان به گروه هاي زير بخش كرد:
- رمان ها و داستان هايي كه براي بزرگسالان ترجمه شده بودند. اما در ميان كودكان نيز مخاطباني داشتند. كتابهايي همچون ژيل بلاس و سرگذشت حاجي باباي اصفهاني.
- كتاب هايي مانند خرنامه كه براي نوجوانان نوشته شده بودند. اما پس ازترجمه در ايران، براي مخاطب بزرگسال برگزيده شدند و سرانجام مخاطبان واقعي خود رايافتند.      
- داستان هاي نوجوانان همچون رابينسون كروزوئه و آثار ژول ورن كه پس از ترجمه به فارسي، بي درنگ مخاطبان خود را يافتند.
- آثاري از ادبيات سنتي غرب مانند حكايت هاي ازوپ و لافو نتن كه با انگيزه هاي آموزشي ترجمه شدند.
- كتاب هاي علمي و ادبي يا علمي و آموزشي، همچون چرا به اين جهت، ترجمه ميرزاكاظم خان و محمدحسين فروغي و محمدعلي فروغي و غرائب زمين و عجايب آسمان ترجمه محمدحسين فروغي كه از منابع نوغربي به فارسي برگردانده شدند و در شناساندن دستاوردهاي علمي غرب به نسل جوان سهم مهمي داشتند.
از ديگر كتاب هاي مهمي كه در اين دوره ترجمه و به صورت چاپ سنگي انتشار يافت مي توان از سه تفنگدار الكساندر دوما نام برد. ترجمه اين كتاب توسط محمدطاهر ميرزا انجام شد. همان كسي كه كنت مونت كريستو را ترجمه و در سال 1309 هجري قمري /1270 هجري شمسي منتشركرد. سفرنامه گاليور نوشته جاناتان سويفت را هم عليرضا مترجم السلطنه ترجمه و در سال 1319 هجري قمري / 1280 هجري شمسي منتشر كرد.

 كتاب هاي كودكان و نوجوانان با ورود صنعت چاپ به ايران، به ويژه پس از گسترش كارگاه هاي چاپ مستقل از چاپخانه دربار، امكان نشر كتاب با شمار بسيار و دسترسي توده هاي مردم به ويژه كودكان به آن فراهم شد. چاپخانه هاي دولتي كتاب هايي را براي كودكان منتشر مي كردند. چاپخانه سنگي دارالفنون يا دارالطباعه خاصه علميه مباركه دارالفنون طهران كه در پايان سال 1268 هجري قمري/1230 هجري شمسي بنيادگذاري شد با وارد كردن دو دستگاه چاپ سنگي از هندوستان، انتشار كتاب هاي درسي را آغاز كرد. تا سال 1300 هجري قمري / 1261 هجري شمسي نزديك به 30-40 كتاب درسي در اين چاپخانه به چاپ رسيد.
چاپخانه هاي خصوصي بسياري نيز به چاپ كتاب هاي كودكان پرداختند كه پركارترين آنان عبارت اند از: مطبعه ي علمي (برادران علمي)،‌ مطبعه اخوان كتابچي (اسلاميه) و خانواده خوانساري (كتابخانه معرفت) در اين چاپخانه ها همه گونه كتاب منتشر مي شد.

خصوصيات كتابهاي مصور چاپ سنگي
بيشتر اين كتاب ها سرلوحي دارند كه نام كتاب در ميان آنها آمده است.
همه كتاب ها داراي كتيبه يا عبارت "بسم الله الرحمن الرحيم" هستند.
اكثراً به خط نستعليق نگاشته شده اند.
اكثر كتاب ها صفحه جدول كشي دو ستونه دارند كه در بخش هايي قطع شده اند و تصوير جايگزين آنها مي شود.در پايان بيشتر كتاب ها نوشته اي به شكل لچكي به چشم مي خورد كه راس آن پائين و قاعده اش بالاست كه حاوي اطلاعاتي درباره نگارنده، كاتب، تصويرگر و تاريخ نشر كتاب است. در صفحة آغازين، گاهي نام مطبعه و تاريخ نگارش كتاب به ماه و سال آورده شده و گاه تاريخ انتشار كتاب و ساير آگاهي ها در پايان متن و در صفحة آخر آمده است. در اين تصاوير حجم پردازي ديده نمي شود و تصاوير فاقد رنگند و گاهي توسط خريدار خوش ذوق رنگ آميزي مي شدند.
كيفيت تصاوير كتاب هاي مكتب خانه اي خيلي پائين تر از كتاب هاي چاپ سنگي بزرگسالان است. در تصويرگري اين نسخ، سنت تصويري ادامه سنت نگارگري ايراني است. بيشتر صحنه هاي تصاوير در عالم خيال روي مي دهد و هنرمند تصويرگر، هيچ در پي بازنمايي و تقليد صرف از طبيعت نبوده است.
همان نقش مايه هايي كه براساس مضامين ادبي در نگارگري ايراني شكل گرفت در تصاوير چاپ سنگي هم قابل مشاهده است. به عنوان مثال، تصوير مجنون در تمام انواع نگاره هاي ايراني (خطي، قهوه خانه اي، گچ، كاشي) و چاپ سنگي به راحتي قابل شناسايي است. مردي با شانه هاي پهن و به قدري لاغر كه استخوان هاي دنده اش ديده مي شود. به همين ترتيب موضوعات مذهبي به راحتي از موضوعات حماسي و عاشقانه قابل تشخيص است. در برخي كتاب ها تصويرگر با كاربرد اصل هم زماني، شخصيت هاي افسانه اي را با آرايش و پوشش قاجاري به تصوير كشيده است مانند داستان شاهزاده شيرويه و...

جواد عاطفه - وبلاگ تا مقصد مي‌خوابم...